मजदुर, मालिक तर नेतृत्वको जिम्मेवारी हुनुपर्छ

गणेश कुमार सिजापती आठबिस दैलेख –  मजदुर समाजको आधारस्तम्भ हुन्। उद्योग, कलकारखाना र उत्पादनका सबै क्षेत्रमा मजदुरको श्रमले नै राष्ट्रको अर्थतन्त्र चलायमान हुन्छ। तर यति ठूलो योगदान हुँदाहुँदै पनि मजदुरको जीवनस्तर आज पनि सन्तोषजनक बन्न सकेको छैन। विशेषगरी तलब, आवास, सामाजिक सुरक्षा र बुढेसकालको सुनिश्चितताजस्ता आधारभूत विषयमा मजदुर अझै पछि परिरहेका छन्।
मजदुरलाई त्यस्तो तलब दिइनुपर्छ, जसबाट उसले दैनिक आवश्यकता पूरा गर्नुका साथै बुढेसकालका लागि केही बचत गर्न सकोस्। तर अहिलेको अवस्थालाई हेर्दा यो सर्त पूरा भएको देखिँदैन। यसको जिम्मेवारी केवल एक पक्षको मात्र होइन, मालिक र मजदुर दुवै पक्षको हो।
सामान्यतया मालिकको ध्यान उत्पादन र नाफामै केन्द्रित हुन्छ। मजदुरको जीवन अवस्था, उसको परिवारको अवस्था र भविष्यको सुरक्षाप्रति मालिक धेरैजसो उदासीन देखिन्छ। कम तलब दिएर बढी काम लिन सकियोस् भन्ने सोच नै उसको प्राथमिक उद्देश्य हुन्छ। अर्कोतर्फ, मजदुर पनि सकेसम्म धेरै तलब पाउने र कम काम गर्ने प्रयासमा देखिन्छ। यसरी दुवै पक्षले आ–आफ्नो स्वार्थ मात्र हेर्दा सम्बन्ध स्वस्थ बन्न सक्दैन।
यदि मजदुरको तलब बढ्छ तर कामको गुणस्तर र मात्रामा सुधार आउँदैन भने त्यसले दीर्घकालीन समाधान दिन सक्दैन। यस अवस्थाले मालिक र मजदुरबीचको सम्बन्धलाई अझै कमजोर बनाउँछ, र मजदुरले पाएको तलब वृद्धिको सही उपयोग पनि गर्न सक्दैन।
यसै सन्दर्भमा मालिक र मजदुरबीच एउटा तेस्रो पक्ष पनि देखापरेको छ। यो पक्षको अस्तित्व अस्वीकार गर्न सकिँदैन। तर यसले मजदुरको साँचो मित्रता तब मात्र निर्वाह गर्न सक्छ, जब यसको भूमिका स्वार्थभन्दा माथि उठेर मजदुरको हितमा केन्द्रित हुन्छ।
आजको समय यस्तो छ, जहाँ मजदुरलाई विभिन्न तरिकाले चेसका गोटीझैँ चलाउने प्रयास भइरहेको छ। विशेषगरी राजनीतिमा सक्रिय हुन चाहने व्यक्तिहरूले गम्भीर रूपमा आत्मसमीक्षा गर्न आवश्यक छ—उनीहरूले आफ्नो व्यक्तिगत फाइदा रोज्ने हुन् कि मजदुर र राष्ट्रको सेवा?
मजदुरलाई सक्षम र इमानदार नेतृत्वको अत्यन्तै आवश्यकता छ। नेतृत्वविनाको मजदुर आन्दोलन दिशाहीन हुन्छ। त्यसैले मजदुरले कस्तो नेतृत्व रोज्छ, त्यो उसको भविष्य निर्धारण गर्ने प्रमुख आधार हो।
हडताल, काम बहिष्कारजस्ता उपाय प्रभावकारी भए पनि तिनको दुरुपयोग सजिलै हुन सक्छ। त्यसकारण मजदुरहरूले बलियो युनियन बनाएर संगठित हुनुपर्छ। युनियनको सहमति बिना कुनै पनि हडताल गर्नु बुद्धिमानी हुँदैन। हडतालभन्दा पहिले संवाद, सहमति र वार्तामार्फत समस्या समाधान गर्ने प्रयास गरिनुपर्छ। यदि विवाद समाधानका लागि पंच–फैसलाको प्रस्ताव आउँछ भने, त्यसलाई स्वीकार गरी दुवै पक्षले निष्पक्ष निर्णय मान्नुपर्छ।
मेरो अनुभवअनुसार, धेरैजसो अवस्थामा मजदुरले आफ्नो कर्तव्य इमानदारीपूर्वक र प्रभावकारी रूपमा पूरा गर्छ। तर जसरी मजदुरले मालिकप्रति आफ्नो कर्तव्य निर्वाह गर्छ, त्यसैगरी मालिकले पनि मजदुरप्रति आफ्नो सामाजिक र नैतिक जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ।
यदि मजदुरले पाउनुपर्ने तलब र बसोबासको सुविधा पाएको छैन भने त्यसको समाधान खोज्नु आवश्यक छ। मजदुरलाई कति सुख–सुविधा चाहिन्छ भन्ने निर्णय अरू कसैले होइन, मजदुर स्वयंले गर्नुपर्छ। तर त्यसका लागि मजदुरमा चेतना, तालिम र शिक्षा अपरिहार्य हुन्छ।
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, यदि मजदुरहरू संगठित छन्, उनीहरूमा बलिदानको भावना छ र सही नेतृत्व छ भने, पूँजीपति जतिसुकै शक्तिशाली किन नहोस्, मजदुर आन्दोलन असफल हुँदैन। मजदुरसँग भएको सामूहिक शक्ति र साधन पूँजीपतिसँग कहिल्यै हुन सक्दैन। यस शक्तिलाई चिन्ने, सही दिशामा प्रयोग गर्ने र राष्ट्र निर्माणमा लगाउने जिम्मेवारी आजको मुख्य चुनौती हो।